प्रधानमन्त्री बालेन शाहले के यी ५ मन्त्री हटाउँदै छन् ?

काठमाडाैं – सिंहदरबारभित्र पछिल्ला केही दिनयता एउटा चर्चा तीव्र बनेको छ। प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन) नेतृत्वको सरकारले पाँच मन्त्रीलाई हटाएर नयाँ मन्त्री राख्ने तयारी गरेको छ। औपचारिक बहसको विषय नभए पनि यस विषयमा राजनीतिक वृत्त, प्रशासनिक संयन्त्र र सत्ता निकट वृत्तमा राम्ररी नै चर्चा भइरहेको छ ।

चर्चामा रहेका मन्त्रीहरूमा अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्ले, स्वास्थ्य तथा खाद्य स्वच्छता मन्त्री निशा मेहता, सूचना तथा सञ्चार मन्त्री डा. विक्रम तिमिल्सिना, कृषि, वन तथा पर्यावरण मन्त्री गीता चौधरी तथा उद्योग, वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्री गौरी कुमारी छन्।

- Advertisement -

यदि यो चर्चा निर्णयमा परिणत भयो भने यो सरकार बनेयताकै सबैभन्दा ठूलो मन्त्रिपरिषद् पुनर्गठन हुनेछ। यसले सरकारको कार्यशैली, सत्ता समीकरण र आगामी राजनीतिक दिशाबारे नयाँ बहस सुरु गर्ने निश्चित देखिन्छ।

के साँच्चै फेरबदलको तयारी छ?

सरकारको औपचारिक धारणा सार्वजनिक भइसकेको छैन। तर सिंहदरबार स्रोतहरूका अनुसार सरकारभित्र कार्यसम्पादन समीक्षा, आगामी नीति कार्यान्वयन र राजनीतिक सन्तुलनका विषयमा विभिन्न तहमा छलफल भइरहेको छ । यही पृष्ठभूमिमा केही मन्त्री परिवर्तन हुन सक्ने चर्चा चुलिएको हो।

यद्यपि, अहिलेसम्म मन्त्रिपरिषद् पुनर्गठनसम्बन्धी न सत्तारुढ राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले केही बोलेको छ न सरकारका तर्फबाट कुनै विषय बाहिरिएको छ । छत आन्तरिक रुपमा अनौपचारिक टिका टिप्पणीमात्र ।

किन उठ्यो मन्त्री फेरबदलको चर्चा?

मन्त्री फेरबदलको चर्चाका पछि सरकार र मन्त्रीको कामको शैली, नयाँ नीति तथा कार्यक्रम र बजेट तथा प्रधानमन्त्रीको हस्तक्षेपकारी शैलीको चर्चा हुने गरेको छ । चियाचर्चामा भएको छलफल र सिंहदरबार परिसरमा हुने कुराकानीको तारतम्यलाई हेर्दा मन्त्री फेरबदलका तीन विषय प्राथमिकतामा उठेको विश्लेषण भइरहेका छन्।

पहिलो, सरकारले आफ्नो १०० दिने कार्ययोजनापछि दोस्रो चरणको कार्यान्वयनलाई तीव्र बनाउन खोजिरहेको तर्क गरिन्छ। दोस्रो, केही मन्त्रालयको कार्यसम्पादन अपेक्षाअनुसार नभएको मूल्यांकन सरकारभित्र भएको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।

तेस्रो, आगामी राजनीतिक तथा प्रशासनिक चुनौतीलाई ध्यानमा राख्दै प्रधानमन्त्रीले नयाँ ऊर्जा र नयाँ नेतृत्वमार्फत सरकारलाई थप प्रभावकारी बनाउने सोच बनाएको हुन सक्ने चर्चा पनि छ। यी सबै विश्लेषण भए पनि सरकारले कुनै कारण औपचारिक रूपमा सार्वजनिक गरेको छैन।

कस्तो सन्देश दिन खोज्दै छ सरकार?

यदि मन्त्री फेरबदल भयो भने त्यसको पहिलो सन्देश ‘पदभन्दा कार्यसम्पादन महत्वपूर्ण’ भन्ने हुन सक्छ। बालेनले सुरुदेखि नै परिणाममुखी शासन, प्रशासनिक सुधार र जवाफदेहितालाई प्राथमिकतामा राख्दै आएका छन्। त्यही मान्यताअनुसार कार्यसम्पादनको आधारमा मन्त्री परिवर्तन गरियो भने सरकारले जिम्मेवारीभन्दा माथि कोही छैन भन्ने सन्देश दिन खोजेको बुझ्न सकिन्छ।

अर्कोतर्फ, नयाँ मन्त्रीमार्फत सरकारले दोस्रो चरणका सुधार कार्यक्रमलाई थप आक्रामक रूपमा अघि बढाउने संकेत पनि दिन सक्छ। सरकार सरकार पुनर्गठनको विषय सामान्यरुपले उठेपनि जोखिम भने धेरै ठूलो छ । यो सधैं अवसर मात्र होइन, जोखिम पनि बनेर आउन सक्छ ।

यदि कार्यसम्पादनका स्पष्ट आधार, सार्वजनिक मूल्यांकन वा पारदर्शी प्रक्रिया बिना मन्त्री हटाइयो भने त्यसले सरकारभित्र असन्तुष्टि बढाउन सक्छ। विशेष गरी एउटै राजनीतिक समूहसँग सम्बन्धित पाँच मन्त्री एकैपटक हटाइए त्यसलाई सामान्य प्रशासनिक निर्णयभन्दा ठूलो राजनीतिक सन्देशका रूपमा हेरिने सम्भावना हुन्छ।

यसले सरकारभित्र विश्वासको संकट उत्पन्न गराउन सक्छ। यत्ति सम्मकि यहाँबाट गुन्जने विरोधको स्वरले रास्वपाको संसदीय दलको नेता नै परिवर्तनसम्म गर्नसक्ने अवस्था नआउला भन्न सकिन्न ।

अर्थ मन्त्रालयमा परिवर्तन किन संवेदनशील?

चर्चामा अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेको नाम आउनु आफैंमा ठूलो राजनीतिक विषय हो। अर्थ मन्त्रालय अहिले बजेट कार्यान्वयन, राजस्व परिचालन, लगानी विस्तार, पुँजीबजार सुधार, बैंकिङ सुधार तथा अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय संस्थासँग समन्वयजस्ता महत्वपूर्ण जिम्मेवारीमा रहेको मन्त्रालय हो।

यस्तो अवस्थामा नेतृत्व परिवर्तन भए आर्थिक नीतिको निरन्तरता प्रभावित हुन सक्छ भन्ने तर्क पनि उठ्न सक्छ। अर्कोतर्फ सरकारले अझ प्रभावकारी आर्थिक नेतृत्व खोजेको सन्देश दिन खोजेको विश्लेषण पनि हुन सक्छ।

किन चर्चामा आए पाँच मन्त्रालय

चर्चामा परेका मन्त्रालयहरू नागरिकसँग प्रत्यक्ष जोडिएका मन्त्रालय हुन्। स्वास्थ्य, सञ्चार, कृषि, उद्योग तथा अर्थ मन्त्रालय सरकारको कार्यसम्पादन मूल्यांकन हुने मुख्य क्षेत्र हुन्।

यदि यिनै मन्त्रालयमा परिवर्तन गरियो भने सरकारले सेवा प्रवाह, आर्थिक सुधार र प्रशासनिक गतिशीलतालाई नयाँ ढंगले अघि बढाउन खोजेको सन्देश दिन सक्छ। तर यसको सफलता नयाँ मन्त्रीको क्षमता र सरकारको कार्यान्वयन शैलीमा निर्भर रहनेछ।

राजनीतिक प्रभाव कस्तो पर्ला?

यदि पाँच मन्त्री हटाइए भने विपक्षी दलहरूले यसलाई सरकारभित्र असन्तुष्टि, असफलता वा आन्तरिक संकटको संकेतका रूपमा व्याख्या गर्न सक्छन्।

सत्तापक्षभित्र भने यसलाई पुनर्संरचना, कार्यसम्पादन समीक्षा वा नयाँ रणनीतिक तयारीका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास हुन सक्छ। राजनीतिक रूपमा कुन व्याख्या बलियो हुन्छ भन्ने कुरा फेरबदलको कारण, नयाँ मन्त्रीको चयन र प्रधानमन्त्रीले दिने सार्वजनिक सन्देशमा निर्भर रहनेछ।

प्रधानमन्त्री बालेनका लागि आत्मघाती निर्णय हुन सक्छ?

यदि मन्त्री फेरबदल स्पष्ट मापदण्ड, कार्यसम्पादन मूल्यांकन र नयाँ योजनासहित गरियो भने यसले प्रधानमन्त्रीको नेतृत्वलाई थप दृढ बनाउने सम्भावना रहन्छ।

तर यदि फेरबदल राजनीतिक दबाब, असन्तुष्टि वा अस्पष्ट कारणका आधारमा भएको देखियो भने त्यसले सरकारको स्थायित्व, विश्वास र राजनीतिक विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाउन सक्छ।

त्यसैले यो निर्णय प्रधानमन्त्रीका लागि अवसर पनि बन्न सक्छ र जोखिम पनि। अर्थमन्त्री स्वर्णिमलाई हटाए हुने राजनीतिक उत्तारचढावले प्रधानमन्त्री नै फेरिने अवस्था आउन सक्ने जोखिम धेरै छ ।

मन्त्री फेरबदलको चर्चासँगै अब सबैको ध्यान प्रधानमन्त्री बालेन शाहले अन्ततः कस्तो निर्णय लिन्छन्, त्यसको आधार के हुन्छ र त्यसलाई जनतासमक्ष कसरी प्रस्तुत गर्छन् भन्ने विषयमा केन्द्रित भएको छ।