धर्म भनेको के हो ? पूजा मात्र कि हाम्रो पहिचान र प्रकृति ?

शरदचन्द्र ओझा
द न पा-४, बमराडा

धर्म भनेको के हो? पूजा मात्र कि हाम्रो पहिचान र प्रकृति? हामी धेरैजसो धर्म भन्ने बित्तिकै मन्दिर वा गुम्बा जाने, पूजाआजा गर्ने, र कुनै अदृश्य शक्तिलाई पुज्ने कुरा मात्र बुझ्छौँ। तर धर्मको दायरा यतिमा मात्र सीमित छैन। वास्तवमा धर्म भनेको पूजा गर्ने एउटा तरिका मात्र होइन; यो त हाम्रो समाजको संस्कृति, परम्परा, प्रकृति र हामी को हौँ भन्ने पहिचान जोड्ने एउटा बृहत् व्यवस्था हो। संसारका धेरै रैथाने र पुराना परम्पराहरूलाई हेर्ने हो भने धर्म कुनै भौतिक मन्दिर वा पुस्तकमा मात्र सीमित नभएर मानिस, पर्यावरण र आध्यात्मिक संसारलाई जोड्ने बलियो माध्यम बनेको देखिन्छ।यसको एउटा सुन्दर उदाहरण इन्डोनेसियाको Parmalim (Ugamo Malim) र तिब्बत तथा हाम्रो हिमाली भेगको Bön (बोन) परम्पराबीचको तुलनाबाट बुझ्न सकिन्छ। यी दुई ठाउँ भौगोलिक रूपमा धेरै टाढा छन्, तर यिनीहरूको रैथाने सोचाइमा अचम्मको समानता र साझा दृष्टिकोण भेटिन्छ।

- Advertisement -

१. प्रकृतिको पवित्रता र हाम्रो जिम्मेवारी : यी दुवै परम्पराको सबैभन्दा ठूलो समानता भनेको ‘प्रकृति पवित्र हुन्छ’ भन्ने मान्यता हो।Parmalim परम्परामा जंगल, रुख, जमिन र पानीलाई निकै सम्मान गरिन्छ। उनीहरू प्रकृतिका चीजहरूलाई पैसा कमाउने वा उपभोग गर्ने माध्यम मात्र मान्दैनन्, बरु यसको रक्षा गर्नु आफ्नो धार्मिक र नैतिक कर्तव्य सम्झिन्छन्।Bön परम्परामा पनि पहाड, ताल, नदी, झरना र वनहरूलाई सिधै आध्यात्मिक शक्तिसँग जोडिएको छ। अर्थात्, दुवै परम्परामा प्रकृतिलाई निर्जीव वस्तुहरूको थुप्रो मात्र मानिँदैन; यसमा गहिरो आध्यात्मिक अर्थ र शक्ति लुकेको विश्वास गरिन्छ।

२. पवित्र रुख, वन र भूगोल (Sacred Geography) : दुवै संस्कृतिमा रुख र जंगल जोगाउने कुरालाई विशेष जोड दिइएको छ। तर यसलाई साधारण रूपमा “रुखको पूजा” मात्र भनेर बुझ्नु न्यायसंगत हुँदैन। रुख त उनीहरूको एउटा ठूलो ‘पवित्र प्राकृतिक विश्वदृष्टि’ को सानो हिस्सा मात्र हो।Parmalim मा वनको रक्षा गर्नु र रुखप्रति आदरभाव राख्नु उनीहरूको मूल धार्मिक शिक्षाकै अंग हो।Bön को पुरानो हिमाली धार्मिक संसारमा पनि विशेष रुख, वन, पहाड र पानीका मुहानहरूलाई अदृश्य शक्तिहरूको बासस्थान मानिन्छ। यसले के देखाउँछ भने—मानव निर्मित मन्दिर मात्र पवित्र हुँदैनन्; भूमि, पहाड र पानीका स्रोत पनि उत्तिकै पूजनीय र पवित्र हुन सक्छन्।

३. नदेखिने संसार र त्रि-आयामी सम्बन्ध : हामीले आँखाले देख्ने भौतिक संसारबाहेक अर्को एउटा नदेखिने आत्मिक संसार पनि सँगै अस्तित्वमा छ भन्ने कुरा दुवैले स्वीकार गर्छन्।Bön को परम्परागत ब्रह्माण्ड विज्ञान अनुसार विभिन्न स्थानीय देवता, आत्मिक शक्ति र प्राकृतिक ऊर्जाहरूको आफ्नै स्थान छ।Parmalim मा पनि मानिस, पूर्वज, प्रकृति र आध्यात्मिक शक्तिहरूबीच एक अनवरत सम्बन्धको वकालत गरिन्छ। उनीहरूको बुझाइमा मानिस, प्रकृति र आध्यात्मिक संसारका यी तीनवटै तत्वहरू एकअर्कामा अन्तरनिर्भर छन्।

४. पुर्खा (Ancestors) प्रतिको आदर र निरन्तरता :मानव जीवनको अस्तित्वलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा पनि यी दुई परम्परा सँगै उभिन्छन्।Parmalim को Batak संस्कृतिमा आफ्ना पूर्वज र पुर्खाहरूसँगको सम्बन्धलाई असाध्यै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।Bön तथा व्यापक हिमाली रैथाने परम्पराहरूमा पनि वंश र पितृहरूसँग सम्बन्धित संस्कारहरूको लामो इतिहास छ। यसले के पुष्टि गर्छ भने, मानिसको जीवन जन्म र मृत्युको छोटो अवधिमा मात्र समाप्त हुँदैन; पुर्खा र वर्तमान पुस्ताबीच एउटा बलियो आध्यात्मिक कडी रहिरहन्छ।

५. शुद्धीकरण, अनुष्ठान र विशेषज्ञको भूमिका : सन्तुलन कायम राख्न दुवै धर्मले विशिष्ट अनुष्ठान र शुद्धीकरणलाई महत्त्व दिन्छन्। Bön परम्परामा नकारात्मक आत्मिक प्रभाव हटाउने र पर्यावरणसँग सन्तुलन कायम गर्ने जटिल अनुष्ठानहरू र यसलाई सञ्चालन गर्ने पुरोहित वा विशेषज्ञहरूको लामो इतिहास छ। त्यसैगरी, Parmalim मा पनि धार्मिक शुद्धता, कडा अनुशासन र अनुष्ठान सञ्चालन गर्ने विशिष्ट परम्परागत विशेषज्ञहरूको भूमिका उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

६. धर्म र सामुदायिक पहिचान: “म को हुँ?” :Parmalim र Bön दुवै धर्म केवल व्यक्तिगत आस्थाका विषय होइनन्, बरु सामूहिक पहिचानका मेरुदण्ड हुन्। Parmalim ले Batak सांस्कृतिक पहिचान बोकेको छ भने Bön ले तिब्बती इतिहासको जग निर्माण गरेको छ। त्यसैले, दुवैमा धर्मको अर्थ केवल “म के पूजा गर्छु?” भन्ने सतही प्रश्न होइन, बरु “म को हुँ? मेरो समुदाय कहाँबाट आयो? मेरो भूमि र मेरा पुर्खासँग मेरो सम्बन्ध के हो?” भन्ने गहिरो अस्तित्ववादी प्रश्नसँग जोडिन्छ।

तर सावधान: यी दुई परम्परा एउटै चाहिँ होइनन्यति धेरै कुरा मिले पनि Parmalim र Bön एउटै धर्म होइनन्। यिनीहरूको भौगोलिक, सामाजिक र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि पूर्णतः फरक छ। तिब्बतदेखि उत्तर सुमात्रासम्मको भौगोलिक दूरी अत्यन्तै ठूलो भएकोले समानता देखिँदैमा यिनीहरूबीच कुनै ऐतिहासिक सम्पर्क थियो भन्न मिल्दैन।यिनीहरूको मुख्य बुझाइ र भिन्नतालाई यो तालिकाबाट अझ सजिलै बुझ्न सकिन्छ:

विषय Bön उत्पत्ति तिब्बत तथा हिमाली क्षेत्र Parmalim (Ugamo Malim) उत्तर सुमात्रा, इन्डोनेसिया
समुदाय Bön मुख्यतः तिब्बती/हिमाली समुदाय, Parmalim (Ugamo Malim) – Toba Batak समुदाय
प्रकृतिको स्थान : Bön पहाड, ताल, नदी, वन आदि, Parmalim (Ugamo Malim) पवित्र वन, रुख, भूमि, पानी आदि पवित्र
आध्यात्मिक संसार : Bön प्रकृतिसँग सम्बन्धित विभिन्न शक्ति/देवता/आत्मापरमेश्वर, Parmalim (Ugamo Malim) पूर्वज र प्रकृतिसँग सम्बन्धित आध्यात्मिक शक्ति
पूर्वज : Bön पूर्वज र वंशको आध्यात्मिक महत्व, Parmalim (Ugamo Malim) पुर्खा/पूर्वजको महत्वपूर्ण भूमिका
पवित्र स्थान : Bön पवित्र पहाड, ताल, झरना, गुफा आदि, Parmalim (Ugamo Malim) पवित्र भूमि, वन तथा प्राकृतिक स्थान
अनुष्ठानपूजा : Bön शुद्धीकरण, संरक्षण तथा प्रकृतिसँग सम्बन्धित संस्कारप्रार्थना, Parmalim (Ugamo Malim) शुद्धता, धार्मिक अनुशासन तथा सामुदायिक संस्कार
प्रकृति संरक्षण : Bön प्रकृतिलाई आध्यात्मिक दृष्टिले सम्मान, , Parmalim (Ugamo Malim) वन तथा प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणलाई धार्मिक नैतिकतासँग जोडिन्छ
सामुदायिक पहिचान : Bön तिब्बती धार्मिक–सांस्कृतिक पहिचानको अंग, Parmalim (Ugamo Malim) Toba Batak सांस्कृतिक पहिचानको अंग
यसका साथै, Bön को धार्मिक संसारमा प्राकृतिक शक्ति र स्थानीय देवताहरूको संरचना निकै जटिल छ। अर्कोतर्फ, Parmalim मा भने एक सर्वोच्च सृष्टिकर्ता ‘Debata Mulajadi Nabolon‘ को अवधारणा बढी स्पष्ट देखिन्छ। त्यसैले Parmalim लाई सामान्य रूपमा “रुख वा प्रकृति पूजा गर्ने धर्म” मात्र भन्नु अपूर्ण हुन्छ; त्यहाँ प्रकृति प्रतिको सम्मान सृष्टिकर्ताप्रतिको धार्मिक जिम्मेवारीसँग जोडिएको छ।
Bön मा: प्रकृति र आध्यात्मिक संसारबीच गहिरो सम्बन्ध छ। पवित्र पहाड, ताल, झरना, वन तथा अन्य प्राकृतिक स्थलहरू आध्यात्मिक शक्तिसँग जोडिन्छन्।
Parmalim मा:
प्रकृति Debata Mulajadi Nabolon को सृष्टि हो। त्यसैले वन, रुख, भूमि र पानीलाई सम्मान गर्नु केवल वातावरणीय व्यवहार होइन, धार्मिक तथा नैतिक जिम्मेवारी पनि हो। यसलाई एउटा वाक्यमा भन्नुपर्दा:

“मानिस प्रकृतिमाथि शासन गर्न जन्मिएको होइन; मानिस प्रकृतिसँग सन्तुलनमा बाँच्न जन्मिएको हो।”
यही कारणले Bön र Parmalim लाई तुलना गर्दा ‘प्रकृति–केन्द्रित दर्शन’ एउटा अत्यन्त उपयुक्त साझा अवधारणा हुन सक्छ। तर अझ शुद्ध शैक्षिक भाषामा “प्रकृति–केन्द्रित धार्मिक विश्वदृष्टि” भन्नु राम्रो हुन्छ, किनकि यी केवल दार्शनिक सिद्धान्त मात्र नभई धर्म, संस्कार, नैतिकता र जीवनपद्धतिसँग पनि जोडिएका छन्।

निष्कर्ष : इन्डोनेसियाको उत्तर सुमात्राका Toba Batak समुदाय होस् या हिमाली रैथाने Bön परम्परा—दुवैले धर्मको वास्तविक मर्मलाई उजागर गर्छन्। यी परम्पराहरूले सिकाउँछन् कि धर्म भनेको मानिसलाई प्रकृति र समाजबाट अलग गर्ने माध्यम होइन, बरु पर्यावरणको रक्षा गर्दै आफ्नो इतिहास र सामूहिक पहिचानलाई जीवन्त राख्ने समृद्ध जीवन पद्धति हो। आजको आधुनिक संसारमा, जहाँ प्रकृतिको अन्धाधुन्ध दोहन भइरहेको छ, यी प्राचीन रैथाने धर्महरूको ‘प्रकृति केन्द्रित दर्शन’ झन् बढी सान्दर्भिक र अनुकरणीय बनेको छ।